Tur hende na Hulanda, inkluyendo Hulanda Karibense, tin derechi di seguro sosial básiko. Esaki ta permití nan kumpli ku nan nesesidatnan básiko i partisipá den sosiedat. Esaki ta inkluí e derechi riba bibienda: akseso na un kas pagabel ta esensial. Sinembargo e derechi riba bibienda ta bou di preshon enorme na Hulanda Karibense. Por ehèmpel, tin un skarsedat di kas sosial i kas pagabel pa hür, i akseso na supsidio pa bibienda ta limitá. Ademas, Sint Eustatius i Saba no tin un komishon di hür habri ainda. Den e artíkulo akí, bo por lesa mas tokante e nifikashon di e derechi riba bibienda i e situashon aktual riba e islanan. E Kolegio pa derechi di hende tambe ta duna e pasonan ku mester wòrdu tumá.
Imágen: © Roëlton Thodé
1. Kiko e derechi riba bibienda ta enserá?
Derechi riba bibienda ta un derechi humano fundamental pa tur hende na Hulanda, inkluyendo Hulanda Karibense. Si hende no tin akseso na un kas pagabel, nan derechi di bibienda ta wòrdu poné na peliger.
E derechi akí ta ankrá den vários tratado di derechi humano, inkluyendo e tratado Internashonal di Derechi Ekonómiko, Sosial i Kultural (ICESCR). Artíkulo 11(1) di ICESCR ta bisa ku tur hende tin derechi riba un nivel di bida adekuá. Esaki ta inkluí e derechi riba bibienda. E ta nifiká spesífikamente ku tur hende tin derechi riba un lugá kaminda nan por biba den seguridat, pas i dignidat.1 Ademas, bibienda mester ta optenibel na un preis rasonabel.2 E kosto mester ta na un nivel ku ta permití hende paga nan otro nesesidatnan básiko.3 Pa e motibu akí Hulanda mester tuma (i sigui tuma) pasonan pa garantisá ku gastunan di bibienda en general ta korespondé ku nivelnan di entrada. Relashoná ku esaki Hulanda ta obligá pa duna subsidio na persona ku no por haña un kas pagabel.4
E derechi riba bibienda tambe ta pone den artikulo 22, parti 2, di e konstitushon hulandes ku ta bisa ku gobièrnu mester soru pa sufisiente bibienda.
2. Kua ta e problemanan di bibienda aktual riba e islanan?
Bida na Boneiru, Sint Eustatius, i Saba ta karu. Hopi hende ta preokupá ku e gastunan haltu. Bibienda ta un gastu grandi pa hopi. Tres aspekto ta hunga un ròl signifikante den e problemanan di bibienda na Hulanda Karibense: akseso na bibienda pagabel, supsidio di hür, i un komishon di hür.
Akseso na kas pagabel
Na tur tres isla, tin skarsedat di kas sosial. Hopi hende ta riba lista pa un kas sosial: e demanda pa e kasnan akí ta hopi mas haltu ku e kantidat ku ta aksesibel. E resultado ta ku e hendenan ku no por haña akseso na un kas sosial mester hür den sektor privá.
Na Boneiru, gobièrnu hulandes, komo parti di e “Woondeal Bonaire 2023-2030,” a traha un plan ku gobièrnu lokal pa amplia e kantidat di kas sosial. Sinembargo, e konstrukshon di e kasnan akí a sufri vários retraso, i ta parse improbabel ku e metanan original di konstrukshon lo wòrdu kumplí. Por ehèmpel, di e 500 kasnan planiá pa keda kla pa fin di 2025, solamente 178 a keda kla. I 144 ta programá pa keda kla pa fin di 2027. Plan di konstrukshon pa e 178 kasnan ku ta sobra ta deskonosí.5
Un deklarashon di intenshon pa kas sosial a wòrdu firmá pa Sint Eustatius dia 17 di novèmber 2023. E deklarashon akí ta inkluí akuerdonan pa konstrukshon di kas sosial nobo i renobashon di kas sosial eksistente. Riba Sint Eustatius, 20 unidat di kas sosial a wòrdu renobá na 2024. Saba tambe a firma un deklarashon di intenshon dia 15 di novèmber 2023, dirigí riba desaroyo di kas sosial. Na Saba, 18 unidat di kas sosial nobo a wòrdu agregá na 2024.6
Tambe tin un proposishon di lei, “Woningwet-BES”, ku lo permití e asosiashonnan di bibienda na Hulanda Karibense pa ofisialmente bira korporashon di bibienda. Un korporashon di bibienda ta un korporashon ku ta kumpli ku e rekisitonan di e “Woningwet”. Nan tarea prinsipal ta pa ofresé kas di hür pa hende ku entrada mas abou. Si asosiashonnan di bibienda na Hulanda Karibense por bira korporashon di bibienda, nan lo tin mihó akseso na finansiamentu i asina por hasi invershon mas grandi. Gobièrnu ta indiká ku esaki lo soru pa un kantidat mas grandi di kas pagabel i sosial. Ta antisipá ku e lei lo drenta na vigor riba 1 di yanüari 2027.7 E lei akí ta na vigor na Hulanda Europeo for di 2015.
Aunke gobièrnu a tuma akshon pa oumentá e kantidat di kas sosial, e demanda pa kas pagabel riba e islanan ta keda haltu. Tin retrasonan signifikante den konstrukshon di kas sosial nobo, i e impakto potensial di e “Woningwet-BES” lo wòrdu sinti solamente for di 2027. Pa e motibu akí mester tuma mas pasonan konkreto pa garantisá sufisiente kas pagabel.
Subsidio di hür
Un otro motibu pakiko bibienda ta keda karu pa esnan ku entrada abou ta e falta di akseso na subsidio di hür. Aktualmente, tin dos tipo di supsidio di hür riba e islanan:
- E verhuurderssubsidie (VHS). E supsidio akí ta optenibel riba tur tres isla pa residentenan di kas sosial ku entrada abou.8
- E bijdrage particuliere huur (BPV). Ku un BPV, aplikantenan por risibí subsidio di gobièrnu pa redusí nan gastunan di hür mensual. E supsidio di hür akí ta pa hende ku entrada abou ku ta hür den e sektor privá. Sinembargo, e BPV ta solamente disponibel na Boneiru for di 2022 den forma di un programa piloto. E programa piloto akí ta enfrentá varios reto. Ministerio di Salubridat, Bienestar i Deporte (VWS) ta indiká ku nan tin intenshon di atendé e retonan akí promé ku implementá e programa di BPV riba Sint Eustatius i Saba.9
Aunke tin un forma di supsidio di hür na Hulanda Karibense, e ta diferente for di e subsidio di hür na Hulanda Europeo. Ku e VHS akí, e solisitantenan ta dependiente di nan doño di kas. Doñonan di kas hopi bia ta nenga di koperá.10 Esaki ta krea un barera pa aplika pa e subsidio, hasiendo esaki menos aksesibel pa e hendenan ku mester di dje. Ademas, e BPV na Boneiru ta temporal. Ku otro palabra, no tin un forma struktural di supsidio di hür pa hürdónan di entrada abou den e sektor privá.
E komishon di Hür di Boneiru ta konstatá ku un pago chikí atrasá por eskalá den un debe grandi ku no por wòrdu paga bek pa e hürdónan, spesialmente pa esnan ku un entrada vulnerabel.11 Tanten ku hende di entrada abou no tin akseso struktural na kas sosial òf supsidio di hür, nan derechi riba bibienda adekuá lo keda na peliger. Nan lo sigui lucha ku e kosto di bida haltu riba e islanan.
Komishon di Hür
E hürdónan i doñonan di kas por aserká e komishon di hür ku nan problemanan di hür. Aki, nan por haña informashon tokante nan derechinan i obligashonnan bou di lei di hür. E ophetivo di un komishon di hür ta pa yuda e hürdónan i doñonan di kas prevení i resolvé disputa di hür.
Na 2021 a lanta un komishon di hür na Boneiru. Den nan rapòrt anual di 2024, nan ta konstatá ku e kantidat grandi di pregunta ku nan a risibí e aña ei (1.292) ta demostrá e importansia di un komishon di hür.12 No tin komishon di hür ainda riba Sint Eustatius i Saba. Aunke paso a wòrdu pone pa establesé unu pa tur dos e islanan.13
3. Dikon na Hulanda Karibense e mesun lei i regulashon no ta konta ku na Hulanda Europeo?
For di 2010, Boneiru, Sint Eustatius, i Saba ta forma parti di Hulanda komo entidat públiko. P’esei gobièrnu hulandes ta responsabel pa ehekutá tratadonan di derechi humano na Hulanda Karibense. Esaki ta nifiká ku gobièrnu hulandes mester sòru pa kumpli ku e derechi di un nivel di bida adekuá na Hulanda Karibense, di akuerdo ku ICESCR.
Despues di 2010, gobièrnu a disidí pa no apliká mesora tur legislashon na Hulanda Karibense. E forma di restrikshon legislativo akí a resultá ku sierto legislashon i regulashon no ta aplikabel ainda òf ta antikuá. Ademas, sierto tratado di derechi humano no ta aplikabel ainda òf no a wòrdu implementá ainda na Hulanda Karibense.
Desde 2021, e prinsipio di “comply or explain” ta na vigor. Esaki ta nifiká ku legislashon i regulashon nobo na Hulanda Karibense mester, en prinsipio, ta meskos ku na Hulanda Europeo, ménos ora mester di legislashon personalisá debí na e konteksto spesífiko di e islanan. Pa evitá di sobrekargá e kapasidat di implementashon di tantu e entidatnan públiko lokal komo e gobièrnu nashonal, e prinsipio di comply or explain no semper mester wòrdu apliká mesora ora ta konserní kambio di legislashon eksistente. En bes di esei, a skohe pa hasi esaki den diferente fase. Esaki ta nifiká ku ahinda sierto legislashon eksistente mester wòrdu apliká.14
E resultado di esaki ta ku ainda tin diferensianan signifikante den legislashon i regulashon entre Hulanda Karibense i Hulanda Europeo pa loke ta trata akseso na bibienda pagabel. Esaki ta visibel por ehèmpel den e supsidionan di hür ku no ta aksesibel strukturalmente na Hulanda Karibense i e falta di un komishon di hür na Sint Eustatius i Saba. E protekshon di e derechi humano riba bibienda adekuá pa residentenan di Hulanda Karibense ta keda mas atrasá ku esun di residentenan di Hulanda Europeo.
4. Kiko e Kolegio ta pensa di esaki?
Ta importante pa tur hende tin akseso na un kas pagabel. Esaki ta impaktá hopi aspekto di nan bida. E ta redusí strès i hende generalmente lo tin mas sèn sobrá pa paga nan otro nesesidat.
E Kolegio di Derechi di Hende ta preokupá pa e situashon riba bibienda na Hulanda Karibense. Residentenan di Hulanda Karibense aktualmente no tin e mesun protekshon di nan derechi riba bibienda adekuá manera na Hulanda Europeo. Resultado di esaki ta ku e seguro sosial básiko di hende na Hulanda Karibense ta bou di mas preshon.
Derechi humano ta universal, indivisibel, i ta pertenesé na kada ser humano. Na Hulanda esaki ta nifiká ku e estado tin e deber di garantisá e derechinan akí pa tur residente, inkluso esnan di Hulanda Karibense. Tantu e gobièrnu lokal komo gobièrnu sentral hulandes ta responsabel pa kumpli ku obligashon di derechi humano na Hulanda Karibense. Bou di derechi internashonal, derechi humano mester ta protehá igual den henter e teritorio di Hulanda. Si kapasidat, konosementu òf rekursonan lokal ta falta, e gobièrnu nashonal tin e deber di duna sosten. E Kolegio ta deklará ku e prinsipio di comply or explain ta esensial pa kumpli ku esaki. Si no ekstendé norma òf obligashon pa Hulanda Karibense, gobièrnu sentral mester splika dikon esaki no ta sosodé i kua otro protekshon e ta ofresé.
5. Kiko e Kolegio ta hasi?
E Kolegio pa Derechi di Hende ta vigilá e derechinan humano pa henter Hulanda, inkluyendo Hulanda Karibense (pero no pa Aruba, Kòrsou i Sint Maarten). E Kolegio ta sigui vigilá i pidi atenshon pa derechi humano na Hulanda Karibense. E Kolegio su Strategia i Plan di Multi Aña 2025-2027 ta bisa ku e tin komo meta pa kontribuí na redukshon di e desigualdat di derechi entre hende na Hulanda Europeo i Karibense. P'esei:
- e Kolegio ta tene diskushon ku ministerio, inspekshon, órgano atministrativo i otro organisashon relevante;
- e ta sigui raportá señal i punto di problema na vigilantenan internashonal;
- e ta kontribuí na konstruí konosementu i konsientisashon tokante e situashon na Hulanda Karibense;
- i e ta duna konseho solisitá i no solisitá riba desaroyo di polítika, legislashon, i e impakto di derechi humano riba e islanan
Fuentenan
1 CESCR General Comment no. 4: The right to adequate housing (Art. 11(1) of the Covenant), para. 7.
2 CESCR General Comment no. 4: The right to adequate housing (Art. 11(1) of the Covenant), para. 7 and 8(c).
3 CESCR General Comment no. 4: The right to adequate housing (Art. 11(1) of the Covenant), para. 8(c).
4 CESCR General Comment no. 4: The right to adequate housing (Art. 11(1) of the Covenant), para. 8(c).
5 Algemene Rekenkamer, Resultaten verantwoordingsonderzoek 2024 Konikrijksrelaties en BES-fonds (Resultadonan di e Oudit di Responsabilidat di 2024 riba Relashonnan di Reino i fondo di BES), 21 mei 2025, p. 14.
6 VRO, Voortgangsrapportage 2024 Beleidsagenda VRO/CN (Rapòrt di Progreso 2024 Agènda di Polítika di VRO/CN), 21 yanüari 2025, p. 16 i 22.
7 VRO, Kamerbief over diverse ontwikkelingen in het woonbeleid (Karta di Tweede Kamer riba vários desaroyo den polítika di bibineda), 10 december 2024, p. 5 en 6.
8 VRO, Voortgangsrapportage 2024 Beleidsagenda VRO/CN (Rapòrt di Progreso 2024 Agènda di Polítika di VRO/CN), 21 yanüari 2025 , p. 12,17, 22 i 30.
9 Komishon di Hür Boneiru, Jaarverslag 2024 (Relato Anual 2024), 21 mei 2025, p. 17; VRO, Voortgangsrapportage 2024 Beleidsagenda VRO/CN (Rapòrt di Progreso 2024 Agènda di Polítika VRO/CN), 21 yanüari 2025, p. 12, 17, 22 i 30.
10 Komishon di Hür Boneiru, Jaarverslag 2024 (Relato Anual 2024), 21 mei 2025, p. 12.
11 Komishon di Hür Boneiru, Jaarverslag 2024 (Relato Anual 2024), 21 mei 2025, p. 17.
12 Komishon di Hür Boneiru, Jaarverslag 2024 (Relato Anual 2024), 21 mei 2025, p. 3 i 12.
13 VRO, Voortgangsrapportage 2024 Beleidsagenda VRO/CN (Rapport di Progreso 2024 Agènda di Polítika di VRO/CN), 21 yanüari 2025, p. 15, 16, 21 i 22.
14 Karta di e Sekretario di Estado pa Interior i Relashonnan di Reino, Waarborgen van het principe ‘comply or explain’ (Salbaguardiando e prinsipio di ‘comply or explain’), 20 di yüni 2025, p. 1-2; Kámara di Representantenan di e Staten-Generaal, Stafnotitie Comply or Explain (Memo di personal riba Comply or explain), 26 mart 2024, p. 12