Un ambiente di bida limpi, saludabel i sostenibel ta importante pa tur hende. Konsiderá, por ehèmpel, awa di bebe seif, airu limpi i un ambiente liber di supstansia dañino. Sinembargo, na Hulanda Karibense, e derecho di un ambiente di bida limpi, saludabel i sostenibel ta den peliger. Esaki ta debí na faktornan manera kambio di klima, problemanan di maneho di desperdisio, i polushon. Pero tambe un falta di regulashon i mantenshon.
Derechonan humano ofisial ku impakto grandi riba otro derechonan humano
Nashonnan Uní ofisialmente a rekonosé e derecho di un ambiente di bida limpi, saludabel i sostenibel komo un derecho humano na 2022. Sinembargo, vários pais, inkluyendo Hulanda, no a inkorporá esaki ainda den nan lei nashonal. Internashonalmente diferente organisashon ta pushando pa e derecho aki wòrdu inkorporá. Esaki ta urgente, ya ku kambio di klima, polushon di medio ambiente i pèrdida di biodiversidat tin konsekuensianan mas i mas serio.
E derecho di un ambiente di bida limpi, saludabel i sostenibel ta hopi amplio i ta toka vários derecho humano. Por ehèmpel, inundashon, kalor òf emishonnan venenoso for di un fábrika por violá e derecho di salú. Òf asta e derecho di bida si hende muri
komo konsekuensia. Un otro ehèmpel: debí na kambio di klima, hende no por biba mas na sierto lugánan i ta wòrdu fòrsá pa muda pa un otro lugá, òf asta pa un otro pais. Esaki ta afektá e derecho di bida privá i familiar. Hustamente pasobra e estado di e ambiente di bida ta impaktá derechonan humano, proteh’é ta spesialmente importante.
Problemanan pa medio ambiente na Hulanda karibense
Pa habitantenan di Boneiru, Sint Eustatius, i Saba, e derecho di un ambiente di bida limpi, saludabel i sostenibel ta bou di menasa. Esaki ta debí na problemanan ku maneho di shushi i polushon, i tambe e deterioro di naturalesa i biodiversidat, i eroshon di kosta.
E retonan aki ta mará na regulashonnan ku no tin sufisiente impakto. I tambe problemanan ku otorgá di pèrmit, supervishon i mantenshon. Ademas, habitantenan hopi biaha no ta enbolbí den desishonnan pa mehorá e situashon. Esaki apesar di akuerdonan internashonal ku ta bisa ku habitantenan tin derecho di partisipá den diskushonnan i desishonnan tokante e konsekuensia pa nan medio ambiente.
Kambio di klima na e islanan
E konsekuensianan i menasanan di kambio di klima ta partikularmente visibel na Hulanda Karibense. E riesgo di inundashon, tormenta i olanan di kalor ta oumentando. Hende por pèrdè nan kas i enfrentá konsekuensianan ku ta menasá nan bida durante tormenta òf inundashon severo. Boneiru ta un isla abou i p’esei partikularmente vulnerabel pa oumento di nivel di laman i inundashonnan. Sint Eustatius i Saba ta situá den e zona di orkan, kaminda regularmente tormenta i orkan tropikal ta kousa daño.
Pa tur tres isla, pèrdida di koral pa motibu di temperatura haltu di awa ta un problema grandi. Esaki ta afektá e ekosistema i ta redusí biodiversidat. Tambe e ta redusí e disponibilidat di alimento i ta hasi e kosta mas vulnerabel pa subida di nivel di laman. Esaki tin konsekuensianan ekonómiko tambe, por ehèmpel, pa e industria di peska i turismo. Kompará ku Hulanda Oropeo, maneho sostenibel pa redusí e riesgonan aki ta kedando atras.
Kaso hudisial na Boneiru ta destaká importansia di akshon pa klima
Un kaso hudisial signifikante ta andando aktualmente den Reino Hulandes ku ta enbolbí ocho habitante di Boneiru. Dia 11 di yanüari 2024, nan a presentá un demanda kontra gobièrnu hulandes, huntu ku Greenpeace Hulanda. Nan ta alegá ku nan derechonan humano ta wòrdu violá pasobra e Estado no ta hasi sufisiente pa protehá e habitantenan di Boneiru di kambio di klima. Nan ke ta protehá meskos ku habitantenan di Hulanda Oropeo.
E tratamentu di e kaso hudisial lo sigui na òktober 2025. E kaso aki lo aklará si gobièrnu hulandes ta hasiendo sufisiente pa protehá habitantenan di e efektonan di kambio di klima.
Mester di mas akshon di gobièrnu
Aktualmente e derecho di un ambiente di bida limpi, saludabel i sostenibel no ta reglá na un manera uniforme ainda den henter Reino. Na Hulanda Oropeo hopi biaha e protekshon ta mas fuerte ku na Hulanda Karibense. E Instituto ta haña ku e derecho aki mester ta konta pa tur hende igual. Nos ta hasi un yamada na gobièrnu hulandes i outoridatnan lokal pa ofisialmente rekonosé e derecho aki i aplik’é igualmente.
Esaki ta enserá no solamente atendé ku riesgonan di klima, pero tambe e kondishonnan básiko ku ta bin ku nan. Pensa riba regulashonnan kla pa medio ambiente i salú, supervishon apropiá, i e derecho di habitantenan pa partisipá den diskushonnan i tumamentu di desishon. E akuerdonan aki ta ankrá den tratadonan internashonal di derechonan humano i p’esei ta konta tambe pa Hulanda Karibense.
Pa loke ta trata kambio di klima, esaki ta nifiká ku gobièrnu mester hasi mas. E mester investigá e riesgonan i posibel solushonnan pa e islanan. I tradusí e konosementu aki den maneho konkreto i medidanan. Hulanda ta konosí mundialmente pa su lucha kontra awa. Ta tempu pa sigui apliká e konosementu aki na Hulanda Karibense permanentemente. Esaki ta den liña ku un desishon di Korte Internashonal di Hustisia na yüli 2025. Esei a konfirmá ku paisnan ta obligá di tuma medidanan pa klima pa protehá e derechonan humano di nan habitantenan.
