Derechonan humano ta protehá tur hende. Sin importá sekso, orígen, religion òf konvikshon polítiko. E derechonan aki ta konta semper i tur kaminda, pa tur hende. Tur hende tin e mesun derechonan humano i p’esei mester wòrdu tratá igual. Derechonan humano tin un lugá spesial den lei. Nan ta ankrá den Konstitushon Hulandes i akuerdonan internashonal.
Aki bou, bo ta haña un splikashon mas aleu di derecho humano, basá riba vários pregunta. Kon derechonan humano a originá, i kua ta eksistí eksaktamente? I kiko ta e ròl di gobièrnu?
Den e menú ariba, nos ta papia mas detayá tokante kua derechonan humano ta partikularmente importante pa Hulanda Karibense. Esakinan ta derechonan ku aktualmente ta bou di preshon riba e islanan i kaminda mester tuma akshon.
Nashonnan Uni (ONU) a wòrdu fundá na 1945. Un di e metanan prinsipal di e organisashon internashonal aki ta pa protehá i mehora derecho humano. A hasi esaki, entre otro, pa evitá un ripitishon di e susesonan teribel di Segundo Guera Mundial. P’esei na 1946, ONU a establesé e Komishon di Derechonan Humano. E tarea prinsipal di e komishon aki tabata pa skibi e Deklarashon Internashonal di Derechonan Humano (International Bill of Rights).
E idea tabata ku e statüt aki lo konsistí di un deklarashon i un tratado:
- Dia 10 di desèmber 1948, Asamblea General di Nashonnan Uní (“AVVN”) a adoptá e Deklarashon Universal di Derechonan Humano (“UVRM”). For di e momentu ei, el a bira e guia internashonal pa derechonan humano. Konteniendo 30 artíkulo riba vários derecho humano. For di aña 1950, dia 10 di desèmber ta Dia Internashonal di Derechonan Humano.
- Formulashon di e tratado a tuma mas tempu. Finalmente, pa vários motibu, a traha dos tratado. Na 1966, e “AVVM” a adoptá e tratado internashonal di derechonan sivil i polítiko i e tratado internashonal di derechonan ekonómiko, sosial i kultural.
Tratadonan adishonal pa hende muhé, mucha i hende ku limitashon
Derechonan humano ta konta pa tur hende. Sinembargo, den práktika, a sali na kla ku mester di medidanan adishonal pa protehá i mehorá e derechonan humano di hende muhé, mucha i personanan ku limitashon. P’esei, tin vários tratado adishonal pa sierto gruponan di enfoke. Ehèmpelnan ta inkluí e Tratado di Derechonan di Hende Muhé, e Tratado pa Derechonan di Mucha i e Tratado hèndikèp di ONU.
Tur tratado di derecho humano ta legalmente obligatorio pa paisnan (òf estadonan) ku ta sostené nan ofisialmente. Esaki ta nifiká ku tin konsekuensia si un pais keda sin kumpli ku e akuerdonan. P’esei nan ta obligá pa kumpli. Un pais ta sostené un tratado ofisialmente dor di ratifik’é.
Derechonan humano hopi bia ta wòrdu dividí den dos grupo:
- Derechonan sivil i polítiko. Esakinan ta inkluí, por ehèmpel, e derecho di bida, e derecho di un huisio hustu i e derecho di libertat di ekspreshon.
- Derechonan ekonómiko, sosial i kultural. Konsiderá e derecho di un nivel di bida adekuá (kaminda bo por proveé den bo nesesidatnan básiko), e derecho di trabou, i e derecho di edukashon.
Tur derecho humano ta mesun importante i tur ta nesesario pa protehá dignidat humano. E derecho di trato igual y e prohibishon di diskriminashon ta forma parti di ámbos grupo di derechonan humano. E prevenshon di diskriminashon ta konta pa tur derecho: sivil, polítiko, ekonómiko, sosial i kultural.
Aki bou tin un lista di e diferente derechonan humano ku ta kai den e dos gruponan:
Derechonan sivil i derechonan polítiko
- Derecho di trato igual i e prohibishon di diskriminashon (igualdat pa ku lei, igualdat dilanti di hues);
- Derechonan di integridat (protekshon di e persona i su privasidat, bida di kas i familiar, prohibishon di tortura);
- Derechonan di libertat (libertat di ekspreshon, religion i kreensia, i asosiashon);
- Derecho di partisipashon (e derecho di partisipá den gobièrnu di un pais, e derecho di voto);
- Derechonan di detenidonan, sospechosonan i prezunan (e prohibishon di aresto i detenshon arbitrario, e derecho di un hurisdikshon independiente i imparsial);
- Derechonan di gruponan protehá (hende muhé, mucha, minorianan);
- Derechonan di estranheronan i refugiadonan (derecho di sali i regresá e pais, derecho di asilo, derecho di unifikashon di famia).
Derechonan sosial, ekonómiko i kultural
- Prohibishon di deskriminashon;
- Derechonan sosial i ekonómiko (derecho di un nivel di bida desente, derecho di seguridat sosial, libertat di asosiashon, derecho di edukashon, derecho di salú);
- Derechonan kultural (derecho di partisipá den i kontribuí na kultura, derecho di papia propio idioma, protekshon di derecho di outor i propio nòmber, libertat di investigashon sientífiko).
Gobièrnu mester pèrkurá pa pueblo por hasi uso di su derechonan. Derechonan humano asina ta pone límitenan na loke gobièrnu por hasi i obligashonnan pa loke e mester hasi.
Kiko gobièrnu no tin mag di hasi?
Di un banda, derechonan humano pues ta pone límite riba loke gobièrnu por hasi. Por ehèmpel, e derecho di libertat di persona ta nifiká ku gobièrnu no por simplemente arestá bo. E derecho di libertat di ekspreshon, por ehèmpel, ta nifiká ku gobièrnu no por stroba bo si bo kier ekspresá bo desakuerdo ku un minister. I e derecho di bibienda ta nifiká ku gobièrnu no por simplemente saka bo for di bo kas.
Kiko gobièrnu ta obligá di hasi?
Di otro banda, derechonan humano ta eksigí akshon di gobièrnu tambe. Por ehèmpel, e derecho di un huisio hustu ta nifiká ku gobièrnu mester sòru pa bo tin akseso na un abogado si bo ta sospechá di un ofensa penal. Di mes manera, e derecho di edukashon ta nifiká ku gobièrnu mester sòru pa bo risibí un edukashon.
Gobièrnu mester protehá bo tambe si un otro hende no ta respetá e reglanan i violá bo derechonan humano. Konsiderá negoshinan, por ehèmpel: gobièrnu tin reglanan pa lugánan di trabou seif òf sufisiente pouze òf dianan di fakansi. Un otro ehèmpel: gobièrnu mester prevení violensia entre hende, asta den situashonnan privá, manera abusu di mucha.
Hopi institushon ta envolví den vigilansia di derechonan humano. Na Hulanda, esakinan ta e huesnan, e Defensor di Pueblo Nashonal, i nos, e Instituto pa Derecho Humano. Nan ta tuma akshon si un derecho humano no a wòrdu respetá.
Pa medio di e diferente tratadonan internashonal di derechonan humano, tambe tin prosesonan di monitoréo internashonal. Ekspertonan independiente ta investigá kon gobièrnu hulandes ta kumpli ku derechonan humano.
Gobièrnunan lokal, inkluyendo esnan na Boneiru, Sint Eustatius, i Saba, ta hunga un ròl signifikante den protekshon di derechonan humano. Hopi di e manehonan ku nan ta desaroyá i implementá ta relashoná ku derechonan humano. Aki bou bo ta haña algun ehèmpel di aktividatnan pa vários derecho humano:
- Derecho di un nivel di bida adekuá - kombatí pobresa
- Derecho di bibienda - akseso na bibienda pagabel
- Derecho di integridat mental i físiko - prevení i kombatí violensia den esfera privá, duna refugio na víktimanan
- Derecho di trato igual i di no wòrdu diskriminá - promoviendo emansipashon di e komunidat LGBTI+ i kombatí diskriminashon den e industria di hospitalidat
- Derechonan di mucha - desaroyando maneho pa hubentut
- Derecho di enseñansa - kombatí ku ta bandoná skol
- Derecho di libertat di ekspreshon - hasi espasio disponibel pa eksponé posternan polítiko òf sosial
- Derecho di informashon - wèpsait i foyetonan ku ta usabel i komprendibel pa tur hende
- Derecho di libertat di asosiashon i reunion - manehá manifestashonnan
- Derecho di biba independiente i forma parti di sosiedat - dunando yudansa doméstiko na hende pa nan por sigui biba na kas
- Derecho di partisipashon polítiko - hasiendo urnanan di votashon aksesibel pa personanan ku limitashon
