Trahando òf bayendo skol, hasiendo kompra, hasi deporte, dibertí ku amigunan. Tur ta parti di bida diario. Tòg, pa hende ku limitashon, esaki no ta semper asina opvio. Na Hulanda Karibense, e mesun reglanan i rekursonan pa hende ku limitashon no ta eksistí ainda manera na Hulanda Oropeo. Komo resultado, nan derechonan riba e islanan ta bou di mas preshon. I no ta tur hende por partisipá kompletamente den sosiedat.

Habitantenan di Hulanda Karibense ku limitashon ainda ta enfrentá hopi opstákulo den nan bida diario. Esakinan ta inkluí biahamentu, siguimentu di edukashon, haña i mantené un trabou, i bishitá lugánan públiko. Un tratado internashonal klave ku ta sostené i mehorá e derechonan di personanan ku limitashon ta e tratadohèndikèp di ONU (Nashonnan Uní) . E tratado aki ta na vigor na Hulanda Oropeo for di 2016. Sinembargo, e tratado importante pa derechonan humano aki no ta konta pa Hulanda Karibense te ainda.
 

Kiko ta e tratado hèndikèp di ONU?

Den e tratado hèndikèp di ONU ta bisa ku hendenan ku limitashon mester por partisipá kompletamente den sosiedat, meskos ku kualke otro persona. Tur hende tin derecho di biba independientemente, bai skol, usa transporte públiko i traha. Tambe nan tin e derecho di tuma desishonnan independiente, por ehèmpel, pa loke ta trata finansa. Si esaki no ta posibel, un persona por lo ménos mester haña sosten.

Gobièrnu mester enbolbí tambe personanan ku limitashon den desishonnan tokante legislashon i maneho. Esaki ta un obligashon klave di e tratado. 

Pa ken e tratado hèndikèp di ONU ta?

E konvenshon ta konta pa tur hende ku un limitashon òf malesa króniko. Hopi hende ta pensa riba un persona ku un limitashon, manera un hende den stul di rueda òf un hende ku ta siegu. Pero tambe tin hopi limitashon invisibel, manera surdu òf outismo. Un limitashon por ta físiko, mental, intelektual (kaminda un hende ta siña òf komprondé kosnan mas pokopoko), òf sensorial (manera siegu òf surdu). Segun e tratado, sosiedat mester tene kuenta ku tur e personanan aki.

Ken ta responsabel pa ehekutá e tratado?

Bou di e tratado hèndikèp di ONU, gobièrnu ta obligá pa hasi sosiedat mas aksesibel i inklusivo. Esei ta nifiká ku e mester sigurá ku tur hende por uza aspektonan di sosiedat. I ku nan ta sinti nan mes parti di dje. Esaki ta inkluí: por partisipá den edukashon, kuido di salú, empleo, i servisionan públiko manera transporte públiko. Pero aksesibilidat digital tambe ta importante: abilidat di hasi uso di wèpsaitnan, aplikashonnan i otro kontenido online.

Instituto: Tratado hèndikèp di ONU mester konta tambe pa Hulanda karibense

E Instituto ta supervisá e tratado hèndikèp di ONU na Hulanda Oropeo. Esei ta nifiká ku nos responsabilidat ofisial ta pa monitoreá e implementashon di e tratado hèndikèp di ONU. No mester tin diferensia den e aplikashon di un tratado den diferente área di un solo pais. P’esei e Instituto ta boga fuertemente pa e tratado aki apliká tambe na Hulanda Karibense. Di manera ku e situashon di personanan ku limitashon riba e islanan lo mehorá. Nos ta splika esaki mas detayá den e video aki bou.

Tambe e Instituto ta komprometé na konsientisashon di e derechonan di personanan ku limitashon na Hulanda karibense. I na hasi historianan di hendenan ku un limitashon mas visibel. Por ehèmpel, lesa e historia di Jurgen i su mama, Maya, ku ta biba na Sint Eustatius. Tambe e Instituto a hasi vários bishita na Hulanda Karibense pa haña un komprondementu mihó posibel di e situashon aktual pa hende ku limitashon. Pa na momento ku e tratado hèndikèp di ONU bini na vigor na e islanan tambe, esaki lo permití nos, komo e órgano di supervishon ofisial, tuma ainda mas akshon.

Plannan di gobièrnu

Ministerio di Salubridat Públiko, Bienestar i Deporte (VWS) ta responsabel pa implementá e e tratado hèndikèp di ONU na Hulanda Oropeo. Tambe e ta hunga un ròl klave pa garantisá aplikashon di e tratado na Hulanda Karibense. Gobièrnu a indiká ofisialmente su intenshon pa implementá e tratado na e islanan. E Instituto tin añanan ta urgi pa esaki i ta pensa ku ta tardando muchu. Te ainda no tin un planifikashon konkreto. Na fin di 2024, e Instituto a manda un karta pa Tweede Kamer pa oumentá preshon. Na sèptèmber 2025, e Instituto a bolbe bisa den un karta ku e ta tardando muchu.

Tambe tin bon notisia: gobièrnu ta desaroyando un programa pa mehorá aksesibilidat i partisipashon na Hulanda karibense. Esaki ta inkluí den e agènda di trabou (òf: e plan) pa e tratado hèndikèp di ONU pa e próksimo añanan. Aksesibilidat ta nifiká ku tur hende, inkluso personanan ku desabilidat, por usa i komprondé aspektonan di sosiedat. I partisipashon ta nifiká por kontribuí na desishonnan riba asuntunan ku ta afektá personanan ku limitashon. Gobièrnu lo enbolbí ekspertonan di e islanan ku tin eksperensia den e programa aki. Esaki ta nifiká ku personanan ku limitashon, en partikular, lo tin un bos den dje.

Diskriminashon basá riba limitashon òf malesa króniko

Ademas, e legislashon di trato igual lo drenta na vigor na Hulanda Karibense entrante 2026. E Instituto a boga pa esaki pa hopi tempu kaba. Esei ta nifiká ku hende por entregá un keho na e Instituto si nan ta kere ku nan a wòrdu diskriminá, por ehèmpel, pa motibu di nan limitashon. E Instituto por determiná e ora ei si diskriminashon a tuma lugá. Bo por lesa mas tokante esaki riba nos página tokante e derecho di trato igual.